Ամփոփիչ բանավոր ստուգման թերթիկներ Հայոց պատմություն-9-րդ դասարան

Թերթիկ 1.

  1. Հայկականլեռնաշխարհը

Հայկական լեռնաշխարհը գտնվում է Սև և Կասպից ծովերի միջև Կովկասյան լեռներից հարավ: Ծովի մակարդակից լառնաշխարհի միջին բարձրությունը 1700մ է: Հահկական լեռնաշխարհի կենտրոնակսն մասը կոչվում է միջնաշխարհ: 

Ըստ ավանդույթի`լինում են 2 եղբայր: Նրանք շատ շուտ էին արթնանում և  միշտ բարևում էին միմիանց, գոտիներն էին կապում, շատ ժամանակ է անցնում և նրանք ծերանում են: Ուշ են արթնանում չեն բարևում միմիանց և գոտիները չեն կապում: 

Աստված տեսնում և բարկանում է նրանց դարձնում է հախթանդամ լեռներ, նրանց արցունքները անմահական աղբյուրներ իսկ գոտիները անսահման կանաչ դաշտեր: 

Ըստ ավադույտի դրախտի եղել է հայկական լեռնաշխարհում: 

2. ԱվատատիրությանհաստատումըևՔրիստոնեությանընդունումը

Հայաստանում ավատատիրության հաստատել են հասարակական գործընթացի ժամանակ Մեծ Հայքի թագավորությունում (4-5-րդ դարեր)։ Այդ անցումային դարաշրջանում նման գործընթաց տեղի էր ունենում նաև հարևան երկու աշխարհակալ տերություններում՝ Հռոմեական կայսրությունում և Սասանյան Պարսկաստանում

Աշխարհում առաջինը քրիստոնեությունը ընդունել է հայաստանը (301թ): Քրիստոնեությունը քարոզել են հիսուսի աշակերտներից Սուրբ Բաղդուղիմեոսը և Սուրբ Թադեոսը: Երբ հայերը հեթանոսներ էին պաշտում էին տարբեր աստվածների իսկ երբ ընդունեցին քրիստոնեությունը նրանք պաշտեցին մեկ ամենակարող աստծուն Հիսուսին: 

3.  ՀայազատագրականպայքարիվերելքըԻսրայելՕրի

Հակոբ Ջուղայեցին 1980 թվականին մահանում է, և պատվիրակությունը Կոստանդնուպոլիսից ձեռնունայն վերադառնում է Հայաստան։ Սակայն պատվիրակներից Իսրայել Օրին հայ վաճառականների հետ ուղևորվում է Վենետիկ, ապա՝ Ֆրանսիա։ Այնտեղ մտնելով զինվորական ծառայության՝ ստանում է սպայի աստիճան։ Այնուհետև տեղափոխվում է Գերմանական ազգի սրբազան հռոմեական կայսրություն, հաստատվում Դյուսելդորֆ քաղաքում։ Նա ծառայություն է անցնում կայսրընտիր իշխան Հովհան Վիլհելմի մոտ։

                                                                     Թերթիկ  2.

  1. ՊետականկառավարմանհամակարգըհայԱրշակունիներիթագավորությանշրջանում

Հայ Արշակունիների թագավորության շրջանում՝ 65-428 թթ., պետական կարգը շարունակում էր մնալ միապետական: Պատերազմ հայտարարելու, հաշտություն կնքելու, արտաքին գործերը վարելու գերագույն իրավունքը պատկանում էր թագավորին: Երկրի կառավարման և պաշտպանության գործում կարևոր նշանակություն ունեին պետական վարչությունները՝ գարծակալությունները: Արքունի գործակալությունների ղեկավարների՝ գործակալների (հազարապետ, սպարապետ, մարդպետ, մաղխազ, Մեծ դատավոր, ասպետություն) միջոցով թագավորը կառավարում էր երկիրը: Հազարապետը ղեկավարում էր տնտեսական-հարկային գործը: Սպարապետը զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարն էր: Հայոց կանոնավոր բանակի թվակազմը 100-120 000 էր, որ կազմված էր հեելազորից և հետևակից: Հայոց թագավորի և նախարարների պահած հեծելագործները միասին կազմում էր հայոց այրուձին: Թագավորական ոստանը պաշտպանում էին սպարապետի, մաղխազի և մարդպետի գլխավորած հատուկ հեծյալ ջոկատները, որոնք հայնտի էին ոստան այրուձի անունով: Թագավորի անձի պաշտպանությունն ապահովում էր ընտրյալ նետաձիգներից բաղկացած այրուձին՝ մաղխազի հրամանատարությամբ: Ըստ իրենց զորքերի քանակի՝ նախարարները համարվում էին բյուրավորներ, հազարավորներ, հարյուրավորներ և այլն: Մարդպետը հսկում էր արքունի կալվածքները և գանձարանը: Հնում Մեծ դատավորի պաշտոնը կատարում էր արմապետը հետո՝ հայող կաթողիկոսը:

2ԶինվածպայքարըԱրցախումևՍյունիքում

Արցախում

Արցախի ուժերը 1724 թվականին թուրքական զորքերի դեմ գործելու մասին համաձայնագիր կնքեցին գանձակի մահմեդականների հետ։ Հուսադրող էր ազգային գործիչ Իվան Կարապետի ժամանումը Ռւոսաստանից պայքարին օժանդակելու խոստումներով։ 1725թ․ թորք․ 3 զզորամասեր ներխուժեցին Վարանդա գավառ։ Կորուստներից խոսափելու համար մելիքները դիմեցին հնարամտության և շուրջ 6000 թուրք զինվորների տեղավորելով հայակական գյուղերում հայ ինքնապաշտամանակն ուժերը գիշերային հանկարծակի գրոհով ոչնչացրեցին նրանց՝ ինչը բարձրացրեց հայերի ինքնավսահությունը և մարտունակությունը։ Անհաջող էր նաև արցախի դեմ թուրքական հարցակումը 1726 թ․ շուշին գրավելու փորձերը հաջողույթյուն չունեցան։ Մարտերը տևեցին 8 օր, 800 զոհ տալով թուրքերը նահանջեցին։ 1728 թ․ մահացավ գանձասարիի կաթողիկով Եսայի – Հասան Ջալալյան 

Արցախի զինված պայքարը ոգեշնչող դեր ունեցավ հետագա սերունդների հաամար ՝ հավատ ներշնչելով սեփական ուժերի նկատմամբ։  

Կարճ ժամանակում թե սյունիքում, և՛ թե արցախում վերականգնվեց հայաստանի ինքնիշխանությունը։ 

Սյունիքում

1677 թվականին կաթողիկոս Հակոբ Դ Ջուղայեցին Էջմիածնում գումարում է գաղտնի ժողով, որին մասնակցում էին հոգևոր ու աշխարհիկ 12 գործիչներ, այդ թվում՝ Սյունիքի ու Արցախի մելիքներից ոմանք։ Եվրոպական պետությունների օգնությանը դիմելու նպատակով կազմված պատվիրակությունը 1678 թվականի վերջերին Հակոբ Ջուղայեցու գլխավորությամբ հասնում է Կոստանդնուպոլիս։ Այդտեղ երկու տարի անց հիվանդությունից մահանում է Հակոբ Ջուղայեցին։ Պատվիրակության հետ մեկնած Իսրայել Օրին, ճանապարհվում է Իտալիա, ապա Ֆրանսիա, որտեղ անցնում է զինվորական ծառայության։ Այնուհետև տեղափոխվում է Գերմանիա, հաստատվում Դյուսելդորֆ քաղաքում։ Օրին տեղի իշխան Հովհան Վիլհելմի հետ քննարկում է Հայաստանի ազատագրության հարցը, որից հետո այցելում է Հայաստան՝ տեղում իրավիճակին ծանոթանալու և բանակցություններ վարելու համար[4]։


3
ՀՀհռչակումըԲաթումիպայմանագիրը

Բաթումի պայմանագիր․ 1918, այսպես կոչված հաշտության և բարեկամության պայմանագիր Օսմանյան կայսերական կառավարության և Հայաստանի Հանրապետության միջև, կնքվել է հունիսի 4-ին Բաթումում։ ։ Պայմանագրով Հայաստանի տարածքը կազմում էր 12 հազար քառակուսի կիլոմետր, պետք է վերանային ֆիդայական բոլոր ջոկատները, նաև Անդրանիկինը։ Թուրքիային էր անցնում երկաթուղին։ Ճանաչվում էր Հայաստանի Հանրապետությունը։ Հայաստանին էր մնում Սևանը, Երևանը, Էջմիածինը։ Հայաստանը իրավունք չուներ հարաբերություններ հաստատել Անտանտի երկրների հետ։ Գեներալ Անդրանիկը հունիս – հուլիս ամիսներին պաշտպանում էր Նախիջևանը։ Հուլիսի 17-ին այն հայտարարեց Խորհրդային Ռուսաստանի մաս, աշխատելով այն պահել որպես Բրեստի պայմանագրով Թուրքիային ոչ ենթակա տարածք և ավելի ծանր Բաթումի պայմանագրից դուրս գտնվող հողամաս։Էնվեր փաշան Բաթումում, 1918

4. Ներկայացնե՛լ ուսումնական բլոգի «Պատմություն» բաժինը և բաժնի ամենահաջողված նյութը:

                                                                   Թերթիկ  3.

1. ՀայկազունԵրվանդականներիթագավորությունըՔա. 7-6-րդդարերումՊարույրՆահապետը՝հայոցթագավոր:  Երվանդ 1-ինՍակավակյացՏիգրան 1-ինԵրվանդյան

Ք․ ա․ 6-րդ դարի վերջին Վանի թագավորությունը  խիստ թուլացավ։ Վանի թագավորության փլատակների վրա հանդես եկան մի շարք իշխանություններ, որոնց սկսեց առանձնանալ Պարույրի իշխանությունը։ Ք․ ա․  Նինվեի վրա իր զորաբանակով մարա-բաբելոնյան զորքերի արշավանքին մասնակցելու համար Պարույրը թագ է ստանում մարական թագավոր Կիաքսարից: Ք. ա. Հայոց Պարույր թագավորն օգնական զորքեր է ուղարկում Ասորեստանի դեմ պատրաստվող մարական արշավանքին մասնակցելու: Ասորեստանը կործանվեց Ք. ա. 605թ.: Ք. ա. 585թ Հալիս գետի մոտ ճակատամարտ տվեցին Լյուդիական թագավորության բանակներին: Այն ավարտվեց արևի խավարման պատճառով ինչը համարեցին Աստվածային նշատ։ Պարույր Նահապետից հետո գահ է բարձրանում Երվանը I-ը, որին պատմահայրն անվանում էր ասկավակյաց։ Նրա անունով է այս թագավությունն անվանվում Երվանդական։ Արմավիրը դառնում է Երվանդունիների թագավորանիստը։ Մարական թագավորության ուժեղացման ծրջանում Երվանդ Սարկավակյաց թագավորը փորձեց ազատվել մարական ազդեցությունից և սկսեց ամրացնել սահմանները։ Մարաց աժդահակ թագավորը Հայաստան ուղարկեց իր զորավար Կյուրոս Մեծին, ով կարողացավ ձերբակալել Հայոց թագավորի ընտանիքը։Սակայն թագաժառանգ Տիգրանի օգնությամբ կնքվեց պայմանագիր։ Հակամարտական պայքարում Կյուրոսին Մեծապես օգնեց հայոց նոր գահակալը Տիգրան Երվանդականը։ 

2. Հայկականմշակույթը 5-9-րդդարերումՄՄաշտոցըևՀայոցգրերիգյուտըՈսկեդարյանգրականություն

Մեր ժողավրդի անցած պատմական ուղու մի շատ կարևոր հատվածն է 5-րդ դարը որն անվանում են Վոսկե դար: Հենց այս դսրում տեղի ունեցան հայոց ոատմության մեջ վիթխարի նհանակություն ունեցող դեպքեր: Առաջին հերթին հայոց գրերի գյուտն էր: Հայոց այբուբենը ստեղծել է Մ. Մաշտոցը և Սահակ պարթև իրենց աշակերտների հետ միասին, իսկ նրանց գլխավոր հովանավորն էր արքա Վռամ Շապուհը: Վռամ Շապուհը լսել էր որ միջագետքում կա Դանիել անունով մի եպիսկոպոս որի մոտ կան տառեր, բայց արքային այդքանել դուր չիգալիս այդ տառերը: «Եթե տանը հույս չկա ապա պետք է փնտրել դրսում»ասում է մեսրոպը և ճանփա ընկնում, իսկ կաթողիկոսն ու արքան ճանապարհում են նրան: 

Երբ որ ստեղծվեցին տառերը սկսվեց թարգմանչաց շարժումը: Հայերենով թարգմանվեց առաջինը աստվածաշունչ գիրքը նրանք չհասցրեցին ամբողջուտյամբ թարգմանել և չթարգմանված մասը կոչեցին «Ձեռագրերի թագուհի»: Աստվածաշունչը թարգմանվեց 1666-ից 1668 թթ.
3ԽորհրդայինՀայաստանիտարածքայինհիմնախնդիրներըՄոսկվայիևԿարսիպայմանագրերը:

Հայաստանի տարածքային պահանջները։

Հայ Բոլրշևիկները անտարբեր չէին ազգային սահմանների ու տարածքների արդարացի լուծման հարցում։

Անդրկովկասի երեք խորհրդային հանրապետությեւնների վեճերը լուծելու համար գործում էր համապատասխան հանձնաժողով՝Կիրովի և երեք հանրապետությունների մասնակցությամբ։

Տարածքային տարաձայնությունների լոիծումն ու կարգավորումը կենտրոնացավ Անդրկովկադի կուսակցական ղեկավար մարմ ՌԿԿ կովկասյան բյուրոյում։

Ալ․ Բեկզադյանը առաջարկեց Հայաստանին միացնել Լեռնային Ղարաբաղը, սակայն Վաստանը և Ադրբեջանը դեմ էին, համաձայնություն չկայացավ նաև վրաց-ադրբեջանական վիճելի հարցում և հարցը տեղափոխվեց ՌԿԿ Կովկասյան բյուրո։

Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը։

Ռուսաստանը ստանձնել էր Հայ-թւորքական հարաբերությունների կարգավորումը։Թուրքիան ամեն կերպ փորձում էր Ռուսաստանին ստիել իր օգտին գործել, ստանձնելով անցնել Անտանտի կողմը։Եվ Ռուսաստանը հժհայկական հողերը նվիրաբերեց Թուրքիաին իր հետ հարաբերությունները չփչացնելու համար։Ինչպես ասել էին լենինը և հետագայում Ստալինը կարսը և մյուս տարածքների համար չարժի կռվել Թուրքիայի հետ։

1921թ․ մարտին Մոսկվայի բանակցությունները ավարտվեցին եղբայրության պայմանագրի ստորագրումով, որով Թուրքիային նվիրաբերվեցին Կարսի և Սուրմալուի հայկական գավառները,վրացական Բաթումի փոխանակությամբ, որը անցավ վրաստանում։

Իսկ Նախիջևանի մարզը անցավ Ադրբեջանի խնամակալության տակ։

Այսպիսով Մոսկվայի պայմանագրով Հայաստանը մնաց 29000քառակուսի կիլոմետր, այն դեպքում, որ մինջև թուրք-հայկական պատերազմը նրա տարածքը 60000քառակուսի կիլոմետր էր։

1921թ․ սեպտեմբերի վեցին տեղի ունեցան կարսի բանակցությունները որին արդեն մասնակցեցին Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը։ Հայերը փորձեցին հետ վերադարձնել՝Անին, Նախիջևանի հովանավորությունը։

Հայկական կողմի պահանջները չքննարկվեցին։

Փաստորեն Հայաստանին պարտավորեցրեցին

ընդունել ողերի կորուստը։

                                                                  Թերթիկ  4.

1ՄեծՀայքիԱրտաշեսյանթագավորությունը՝Արտաշես 1-ին

Արտաշես  1-ը Արըաշեսյան արքայատոհմի հիմնադիրն է: Ք. Ա189թ դառնալով հայոց թագավոր` նա հաջորդաբար Մեծ Հայքի սահմաների մեջ վերամիավորեց իրենցից առաջ բռնությամբ անջատված հայկական հողերը: Նաեվ ստեղծեց հզոր բանակ: Նա շատ հզոր գործեր կատարեց: Ամեմից առաջ նա շենացրեց ու բազմամարդ դարձրեց երկիրը իր գրաված երկրներից տարբեր ազգությումերի մարդկանց բերեց և վերաբնակեցրեց դաշտերում ու հովիտներում: Նրա օրոք հայոց աշխարհում, ըստ Մ. Խորենացու «անմշակ հող չմնաց »

2. Հայժողովրդիազատագրականպայքարը 5-րդդարում՝Վարդանանցպատերազմը

387-ին Հայաստանը առաջին անգամ բաժանվում է երկու մասի` Արևմտյան Հայաստանը տրվում է Հռոմին իսկ Արևելյան Հայաստանը՝ Պարսկաստանին: Պարսիկները 450-ական թ–ին որոշում են կրոնափոխ անել հայերին և ստիպել ընդունել իրենց կրոնը՝ զրադաշտականությունը կամ կրակապաշտությունը:Պարսից թագավոր Հազկերտ 2-ը նամակ է ուղարկում հայ իշխաններին և առաջարկում կրոնափոխ լինել: Արտաշատում հրավիրվում է ժողով սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի, Մարզպան Վասակ Սյունու և կաթողիկոս Հովսեփ Վայոցձորցու գլխավորությամբ:Նրանք որոշում են մերժել Հազկերտի առաջարկը ինչից հետո Հազկերտը նրանց կանչում է Պարսկաստանի մայրաքաղաք Տիզբոն և պահանջում կրոնափոխ լինել հակառակ դեպքում սպառնալով սպանել:Հայ իշխանները Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ կեղծ ընդունում են պարսից կրոնը,որպեսզի վերադառնան Հայաստան և ղեկավարեն պայքարը: Նրանք վերադառնում են և պատրաստվում պայքարին: 451թ-ին Ավարայրի դաշտում տեղի է ունենում ճակատամարտ,որտեղ, ինչպես Եղիշե պատմիչն էր գրում, քաջերը քաջերի դեմ դուրս գալով երկու կողմն էլ պարտություն կրեց։ Ավարայրի ճակատամարտից հետո պարսիկները ժամանակավորապես հրաժարվում են հայերին կրոնափոխ անելուց:

3. 1828-29թթռուսթուրքականպատերազմըԱդրիանապոլսիպայմանագիրը

                                                                  Թերթիկ  5. 


1. Հայաստանը՝ԱշխարհակալտերությունՏիգրան 2-րդՄեծ

Տգրան Մեծի անունը հայտնի է յուրաքանչյուր հայի: 

Մահացել էր հայոց արքան: Արքայազն Տիգրանը պատանդության մեջ էր Պարտևստանում, մյուս կողմից արևմուտքում հզորացել էր Հռոմեական հանրապետությունը: Ք. ա առաջին դարի սկզբներին հայաստանի համար շատ դժվարին իրավիճակ էր: Հռոմն ու Պարտևստանը դաշինք էին կնքել հայաստանը թուլացնելու դարձնելու իրենցից կախված թույլ երկիր: 

Պարթևների մետ գտնվող Տիգրանը կարողացավ ազատվել և Ք. ա. 95 թ-ին վերադարձավ հայրենիք և գահ բարձրացավ: Գահ բարձրանալուց անմիջապես հետո Տիգրանը իր թագավորությանը միաձրեց Ծոփքը: Այնույետև 94 թ նա կնքեց Սև ծովի ափին գտնցող Պոնտոսի հզոր թագավերության հետ և ամրապնդեց իր դիրքերը: 

2.  ՀայկականհարցըԲեռլինիվեհաժողովում
3
ՀայժողովուրդըՀայրենականմեծպատերազմիտարիներին

                                                                 Թերթիկ 6

  1. ՏիգրանՄեծիտերությունը

Տգրան Մեծի անունը հայտնի է յուրաքանչյուր հայի: 

Մահացել էր հայոց արքան: Արքայազն Տիգրանը պատանդության մեջ էր Պարտևստանում, մյուս կողմից արևմուտքում հզորացել էր Հռոմեական հանրապետությունը: Ք. ա առաջին դարի սկզբներին հայաստանի համար շատ դժվարին իրավիճակ էր: Հռոմն ու Պարտևստանը դաշինք էին կնքել հայաստանը թուլացնելու դարձնելու իրենցից կախված թույլ երկիր: 

Պարթևների մետ գտնվող Տիգրանը կարողացավ ազատվել և Ք. ա. 95 թ-ին վերադարձավ հայրենիք և գահ բարձրացավ: Գահ բարձրանալուց անմիջապես հետո Տիգրանը իր թագավորությանը միաձրեց Ծոփքը: Այնույետև 94 թ նա կնքեց Սև ծովի ափին գտնցող Պոնտոսի հզոր թագավերության հետ և ամրապնդեց իր դիրքերը:
2ՀայաստանիԲագրատունյացթագավորությունըՀայաստանիանկախությանվերականգնումը:Աշոտ 1-ին

7րդ դարի առաջին կեսին Արաբական ցեղերը միավորվեցին ու ստեղծեցին արաբակն խալիֆայությունը: Անկախ պետականության հաստատման համար պայքարը լիովին հասավ իր նպատակին միայն 9րդ դարի վերջերին, երբ արաբական խալիֆայությունը ճանաչեց Աշոտ բագրատունու թագավորական իշխանությունը, բայց այդ պայքարը հաջողությամբ չեր ավարտվի, եթե չլիներ բագրատունի իշխանների և հատկապես Աշոտ բագրատունու հմուտ կառավարումը: 855 թ-ին երիտասարդ Աշոտ բագրատունին դարձավ հայոց իշխան: Նա կարճ ժամանակում կարողացավ հասնել հայաստանից խալիֆայությունը տվող հարկերի նվազացմանը: Հայոց բանակի թիվը հասավ 40հազարի: Աշոտ 1ին բագրատունին դարձավ բագրատունյաց հայոց թագավորության և Բագրատունիների արքայատոհմի հիմնադիրը: 

3.Հայաստանի 3-րդհանրապետությանկազմավորումըևամրապնդումը1991թ. սեպտեմբերի 21-ին խորհրդարանը որոշեց հանրապետության տարածքում անցկացնել հանրաքվե ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս գալու և անկախանալու նպատակով։ Հանրաքվեի արդյունքների հիման վրա 1991թ. սեպտեմբերի Հայաստանը հռչակվեց անկախ պետություն։ Այսպիսով՝ իրականացավ անկախություն ձեռք բերելու հայ ժողովրդի երազանքը։

1991թ. հոկտեմբերի 16-ին Հայաստանում առաջին անգամ անցկացվեցին նախագահական համաժողովրդական ընտրություններ։ Ձայների ճնշող մեծամասնությամբ հանրապետության նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, իսկ փոխնախագահ՝ Գագիկ Հարությունյանը։

Անկախության ուղին բռնած հանրապետությանը ու նրա նորընտիր ղեկավարությանը ծանր փորձություններ էին սպասում։ Հայաստանը փաստորեն կտրվել էր տնտեսական նախկին համակարգից։ 1991թ.

նոյեմբերին հերթական անգամ փակվեց Ադրբեջանից եկող գազամուղը։ Սկսվեց Հայաստանի էներգետիկ շրջափակումը, բնակչությունը զրկվեց ջեռուցումից, ընդհատվեց երկաթուղային կապը‚ տնտեսությունը կանգնեց կազմալուծման լուրջ վտանգի առաջ:

1991թ. դեկտեմբերի 8-ին Մինսկի մոտակայքի Բելովեժսկ բնակավայրում երեք սլավոնական հանրապետությունների` Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Բելառուսի ղեկավարները ստորագրեցին ԽՍՀՄ-ի գոյությունը դադարեցնելու համաձայնագիր:

1991թ. դեկտեմբերի 21-ին Ղազախստանի մայրաքաղաք Ալմա-Աթայում 11 ինքնիշխան պետություններ բացի Վրաստանից և մերձբալթյաներեք հանրապետություններից, ստորագրեցին համաձայնագիր ԱՊՀ ստեղծման մասին։ Դրանով իրականացան ԽՍՀՄ-ի փլուզումը և հանրապետությունների անկախությունը։ Այսպիսով, ազգային ժողովրդավարական շարժումով ոտքի կանգնած հայ ժողովուրդը հռչակեց իր անկախ պետականությունը։

                                                               Թերթիկ  7.

1. ՏիգրանՄեծիտերությանանկումըՀռոմեահայկականպատերազմըԱրտաշատիպայմանագիրը

Տգրան Մեծի անունը հայտնի է յուրաքանչյուր հայի: 

Մահացել էր հայոց արքան: Արքայազն Տիգրանը պատանդության մեջ էր Պարտևստանում, մյուս կողմից արևմուտքում հզորացել էր Հռոմեական հանրապետությունը: Ք. ա առաջին դարի սկզբներին հայաստանի համար շատ դժվարին իրավիճակ էր: Հռոմն ու Պարտևստանը դաշինք էին կնքել հայաստանը թուլացնելու դարձնելու իրենցից կախված թույլ երկիր: 

Պարթևների մետ գտնվող Տիգրանը կարողացավ ազատվել և Ք. ա. 95 թ-ին վերադարձավ հայրենիք և գահ բարձրացավ: Գահ բարձրանալուց անմիջապես հետո Տիգրանը իր թագավորությանը միաձրեց Ծոփքը: Այնույետև 94 թ նա կնքեց Սև ծովի ափին գտնցող Պոնտոսի հզոր թագավերության հետ և ամրապնդեց իր դիրքերը:

2.Հայկականմշակույթը 10-14-րդդարերումԿրթականհամակարգըՊատմագրությունը

Հայաստանը հարուստ և հին մշակույթ ունի: Առաջին տեղում է` գորգագործություն ու կարպետագործությունը: Միջին դարեչում հայ առեվտրակները տաչբեր երկրներ են առտահանել բազմատեսակ կարպետներ եվ գորգեր: 13-րդ դարի իտալացի ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն եղել է հայաստսնում: Իր րղեգրություներում խոսելով հայերի մասին` նշանավոր ճանապարհորդը գրում . «Նրանք հյուսում են աշխարհի ամենագեղեցիկ գորգերը»: Գորգերի ներկերը ամբողջը բնական էրօրինակ` որդան կարմիրը, որը կոչվել է «արքայական ծիրանի» անվամբ, քանի որ դրանով էին ներկում արքայական հանդերձները

3.Հայաստանիերրորդհանրապետության հասարակականքաղաքականկյանքը

                                                       Թերթիկ  8.

1ՄեծՀայքիթագավորություննԱրտավազդ 2-րդիօրոք.Կրասոսիարշավանքը:  Անտոնիոսիարշավանքը

2.ԲագրատունյացՀայաստանիվերելքը 10-րդդարիերկրորդկեսինև 11-րդդարիսկզբինԱնին՝մայրաքաղաք

3.Հայոցմեծեղեռնը

Ամենածանր հարվածը հայ ժողովուրդը ստացավ 1915-1916 թթ․։ Արևմտյան հայաստանում այդ ժամանակ Օսմանյան թուրքիայի իրկականության ցեղասպանության հետևանքում հայ ժողովուրդը զրկվեց իր հայրենիքի մեծագույն մասից։ Դա տեղի ունեցավ այն պատճառով, որ հայ ժողովուրդը չուներ իր սեփական պետությունը, բանակը։ 

Չնայած այդ մեծ կորսին՝ ժողովուրդը չի մոռացել իր բնօօրրանը ու պատմական հայրենիքը։ Խոսելով հայկական լեռնաշխարհի մասին՝ մենք օգտագործում ենք  նաև պատմական հայաստան արտահայտությունը։ 

                                                     Թերթիկ  9.

1ՄեծՀայքիԱրշակունյացթագավորությունըՏրդատ 3-րդիգահակալությունը

2. ՀայոցթագավորությանհռչակումըԿիլիկիայումԼևոն 1-ինՄեծագործ

Բագրատունյաց թագավորության անկումից հետո Փոքր Ասիայի հարավ-արևելքում ՝ Կիլիկիայում, առաջացավ հայկական նոր պետականություն։ Կիլիկիան հարավից սահմանակից էր Միջերկրական ծովին, հյուսիսում նրա սահմանները հասնում էին մինչև Տավրոսի լեռները։ Վաղ ժամանակներից սկսած ՝ հայերը բնակություն են հաստատել Կիլիկիայում։ 11-րդ դարի երկրորդ կեսին հայերը մեծամասնություն էին կազմում Կիլիկիայում, ուր ապրում էին նաև հույները, ասորիները և արաբները։ Հայկական պետական կազմավորումներից ամենակենսունակը եղավ Ռուբինյան իշխանությունը։ Իշխանապետության հիմնադիր-իշխանը Ռուբեն Ա-ն  է: Նրա անունով իշխանապետությունը կոչվում է Ռուբինյանների: Անիի Բագրատունյաց թագավորության անկումից մի քանի տասնամյակ անց Բագրատունի վերջին թագակիր Գագիկ Բ-ի թիկնապահ Ռուբեն իշխանը հայոց նոր պետականություն ստեղծեց Կիլիկիայում: Տեղի հայերի աջակցությամբ տիրանալով Լեռնային Կիլիկիայի Բարձրբերդ, Կոպիտառ ու Կոռոմոզոլ (Կոլիմոզոլ) բերդերին՝ նա 1080 թ-ին թոթափեց Բյուզանդիայի գերիշխանությունը և հիմնեց անկախ ու ընդարձակ  իշխանություն: Ռուբենի ավագ որդի Կոստանդին Ա-ն սելջուկյան թյուրքերից և բյուզանդացիներից ազատագրեց մի շարք հայաբնակ գավառներ, քաղաքներ ու բերդեր: 1098 թ-ին գրավեց ռազմավարական կարևոր նշանակության Վահկա բերդը և դարձրեց իշխանանիստ կենտրոն: Լեռնային Կիլիկիայում ձևավորված Ռուբինյան պետության հետագա գոյատևման համար կարևոր էր Դաշտային Կիլիկիայի գրավումը։ Անհրաժեշտ էր ձեռք բերել գյուղատնտեսության համար կարևոր կենսական տարածքներ և առևտրական ճանապարհների վրա ընկած քաղաքներ, ինչպես նաև Միջերկրական ծովի ափերի նավահանգիստները։ Այդ խնդիրը լուծելու համար Ռուբինյանները պայքարի մեջ մտան Բյուզանդիայի, խաչակիրների և սելջուկների դեմ։ Կոնստադինին հաջորդեց նրա որդի ՝ Թորոս Ա-ն։ Նա Կիլիկյան Հայաստանի սահմանները ընդարձակեց դեպի հարավ, 1104թ. գրավեց Սիսը և Անավարզա քաղաքները ՝ դարձնելով վերջինիս մայրաքաղաք։

3. Մայիսյանհերոսամարտերը

                                                    Թերթիկ  10.

1. ՀինՀայաստանիմշակույթըՀայկականառասպելներնուվիպերգերըՀայոցնախաքրիստոնեականհավատքըԳրավորմշակույթը

2.ՊայքարթագավորականիշխանությանպահպանմանհամարԱրշակ 2-րդՊապթագավոր

Առշակ թագավորի կառավարման սկզբնական շրջանի խաղաղությունը, սակայն, շուտով ընթատվում է: Պարսից բազմաքանակ զորքերը ներխուժում են հայաստան, բայց չեն կարողանում ախթել հայոց զորքին: Շապուհ արքան դիմում է խորամանկության, քանի որ չեր կարեղանում հախթել հայերին: 

Նա իր մոտ է կանչում Արշակ 2-ին, իբրթե համաձայնություն ստանալու համար: Արշակ 2ը խուսափելով հայրենի երկրի հետագա ավերումից ստիպված է լինում գնալ պարսկաստան: 

Արշակ 2ի փոխարեն գահ է բարձրանում նրա որդին` Պապը: Գահ բարձրանալուց անմիջապես հետո Պապ թաֆավորը ձեռնամոխ է լինուն երկրի անկախության ամրապնդմանը: Շապուհ 2ը ստիպված էր հաշտության պայմանագիր կնքել և  ճանաչել մեծ հայքի անկախությունն ու Պապի գահակալությունը: 

Երկրի ներքին կյանքի կարքավորման բանակի հզորացման համար Պապ թագավորը դիմում է կտրուկ միջոցների: Հայոց արքայի ինքնուրույն գործողությունների շնորհիվ սկսեց աճել երկրի բնակչիթյինը, իսկ հայոց բանակի թիվը հասավ 90 հազարի: Բայց դա դուր չեր գալիս Հռոմեական կայսրությանը: Ի վերջո 374թ-ին հայաստանում հռոմեական զորքերի զորավարը որ կեղծաբարաբար բարեկամ էր ձևանում կայսեր հանձնարարությամբ խնջույքի է հրավիրում պապին և սպանում:

3. Արցախյանհիմնախնդիրըևդրալուծմանհեռանկարները

                                                       Թերթիկ  11.1. ՎանիԱշխարհակալտերությունըԱրգիշտի 1-ինՍարդուրի 2-րդ
2. 
ՀայաստանիԲագրատունյացթագավորությունըՀայաստանիանկախությանվերականգնումըԱշոտ 1-ին

7րդ դարի առաջին կեսին Արաբական ցեղերը միավորվեցին ու ստեղծեցին արաբակն խալիֆայությունը: Անկախ պետականության հաստատման համար պայքարը լիովին հասավ իր նպատակին միայն 9րդ դարի վերջերին, երբ արաբական խալիֆայությունը ճանաչեց Աշոտ բագրատունու թագավորական իշխանությունը, բայց այդ պայքարը հաջողությամբ չեր ավարտվի, եթե չլիներ բագրատունի իշխանների և հատկապես Աշոտ բագրատունու հմուտ կառավարումը: 855 թ-ին երիտասարդ Աշոտ բագրատունին դարձավ հայոց իշխան: Նա կարճ ժամանակում կարողացավ հասնել հայաստանից խալիֆայությունը տվող հարկերի նվազացմանը: Հայոց բանակի թիվը հասավ 40հազարի: Աշոտ 1ին բագրատունին դարձավ բագրատունյաց հայոց թագավորության և Բագրատունիների արքայատոհմի հիմնադիրը: 


3. 
Հայդուկայինշարժումը

                                                        Թերթիկ 12.1Հայկականլեռնաշխարհը

Հայկական լեռնաշխարհը գտնվում է Սև և Կասպից ծովերի միջև Կովկասյան լեռներից հարավ: Ըստ ավանդույթի`լինում են 2 եղբայր: Նրանք շատ շուտ էին արթնանում և  միշտ բարևում էին միմիանց, գոտիներն էին կապում, շատ ժամանակ է անցնում և նրանք ծերանում են: Ուշ են արթնանում չեն բարևում միմիանց և գոտիները չեն կապում: 

Աստված տեսնում և բարկանում է նրանց դարձնում է հախթանդամ լեռներ, նրանց արցունքները անմահական աղբյուրներ իսկ գոտիները անսահման կանաչ դաշտեր: 

Ըստ ավադույտի դրախտի եղել է հայկական լեռնաշխարհում: 


2. 
1-ինաշխարհամարտըևԿովկասյանճակատը

1914թ. օգոստոսի 1-ին սկսվեց առաջին համաշխարհային պատերազմը: Պատերազմն ընթանում էր մեծ տերությունների երկու խմբավորումների՝ Անտանտի և Եռյակ միության միջև: Գերմանիային՝ Անտանտի հակառակորդին, հաջողվեց իր դաշինքի մեջ ներգրավել Թուրքիային: Խոստացավ ամեն կարգի աջակցություն ու օգնություն Անտանտի դեմ պատերազմի ժամանակ: Գլխավոր պատճառը, որ թուրքերին դրդեց նույնպես ներքաշվելու պատերազմի մեջ, ռուս—թուրքական հակամարտությունն էր: Երիտթուրքերը մտադրություն ունեին Ռուսաստանում բնակվող թուրքալեզու, ինչպես նաև մահմեդական մյուս ժողովուրդներին օգտագործել ռուսների դեմ և ապագայում միավորել նրանց «Մեծ Թուրանի» մեջ: Հայերն ու Հայաստանը այդ ծրագրի իրագործման ճանապարհին մեծ խոչընդոտ էին: Հետևաբար Օսմանյան կայսրության պատերզմի մեջ մտնելու հիմնական նպատակներից էր նաև հայ ժողովրդի բնաջնջումը, նաև հայրենազրկումը: Ռուսաստանը ևս մեծ ակնկալիքներ ուներ Թուրքիայի հետ ռազմական հերթական բախումից: Նա ձգտում էր ընդլայնելու իր ազդեցության ոլորտները՝ տեր դառնալու սևծովյան նեղուցներին և Կ. Պոլսին, նվաճելու Արևմտյան Հայաստանը, ամրապնդելու իր դիրքերն Իրանում:

Թուրքական հրամանատարությունը կարևոր նշանակություն էր տալիս Կովկասյան ճակատին: Այս ուղղությամբ թուրքերը կենտրոնացրել էին 300-հազարանոց երրորդ բանակը: Կովկասյան ճակատում առաջին նշանավոր իրադարձությունը Սարիղամիշի ճակատամարտն էր: Այն ընթացավ 1914թ. դեկտեմբերի 9-ին:
3
  ԼՂՀնանկախությանևպատերազմիտարիներին

1920-ական թվականններին սկզբին խորհրդային իշխանությունները անարդացիորեն լղհն հանձնեցինն ադրբեջանին և նրա տարածքի մի մասում ձևքավորեցին ԼՂՀ ինքնավար մարզը։ Այդպես արվեց որ ԼՂիմը ուղակի սահման չունենա հայաստանի հետ։ Հայաստանի և ղարաբաղի միջև առաջացավ մի քանի տասնյակ կմ լայնությամբ միիջանցք։ Ադրբեջանի կողմից արցախահայության նկատմամբ ճնշումները և բռնությունները։ Լեռնային ղարաբղում անխաության համար ազատագրական պայքարի, որը սկիզբ 1988 թ․ այն պսակվեց հայաստանի հետ ոչ միայն հայոց պատմական արցախի անկախությամբ, այլև լղհ հարակից հայկական տարացքների ազատագրման։ 

Ցածրադիր հարթավայրում է գտնվում մայրաքաղաք Ստեփանակերտը։ Արցախյան հուշարձաններն իրենց վեհությամբ առանձնանում են սանձասարի և ամարասի վանքերը, Քայրաժառի պաիսպները և այլն։ 

                                                       Թերթիկ  13. 1. ՀայկազունԵրվանդականներիթագավորությունըՔա. 7-6-րդդարերումՊարույրՆահապետը՝հայոցթագավոր:  Երվանդ 1-ինՍակավակյացՏիգրան 1-ինԵրվանդյան
2. 
ԲագրատունյացՀայաստանիվերելքը 10-րդդարիերկրորդկեսինև 11-րդդարիսկզբինԱնին՝մայրաքաղաք
3. 
Հայաստանիերրորդհանրապետությանմիջազգայինդրությունը

                                                     Թերթիկ  14.
1. ՄեծՀայքիԱրտաշեսյանթագավորությունը՝Արտաշես 1-ին

Արտաշես  1-ը Արըաշեսյան արքայատոհմի հիմնադիրն է: Ք. Ա189թ դառնալով հայոց թագավոր` նա հաջորդաբար Մեծ Հայքի սահմաների մեջ վերամիավորեց իրենցից առաջ բռնությամբ անջատված հայկական հողերը: Նաեվ ստեղծեց հզոր բանակ: Նա շատ հզոր գործեր կատարեց: Ամեմից առաջ նա շենացրեց ու բազմամարդ դարձրեց երկիրը իր գրաված երկրներից տարբեր ազգությումերի մարդկանց բերեց և վերաբնակեցրեց դաշտերում ու հովիտներում: Նրա օրոք հայոց աշխարհում, ըստ Մ. Խորենացու «անմշակ հող չմնաց »
2.  
ՀայոցթագավորությանհռչակումըԿիլիկիայումԼևոն 1-ինՄեծագործ

Բագրատունյաց թագավորության անկումից հետո Փոքր Ասիայի հարավ-արևելքում ՝ Կիլիկիայում, առաջացավ հայկական նոր պետականություն։ Կիլիկիան հարավից սահմանակից էր Միջերկրական ծովին, հյուսիսում նրա սահմանները հասնում էին մինչև Տավրոսի լեռները։ Վաղ ժամանակներից սկսած ՝ հայերը բնակություն են հաստատել Կիլիկիայում։ 11-րդ դարի երկրորդ կեսին հայերը մեծամասնություն էին կազմում Կիլիկիայում, ուր ապրում էին նաև հույները, ասորիները և արաբները։ Հայկական պետական կազմավորումներից ամենակենսունակը եղավ Ռուբինյան իշխանությունը։ Իշխանապետության հիմնադիր-իշխանը Ռուբեն Ա-ն  է: Նրա անունով իշխանապետությունը կոչվում է Ռուբինյանների: Անիի Բագրատունյաց թագավորության անկումից մի քանի տասնամյակ անց Բագրատունի վերջին թագակիր Գագիկ Բ-ի թիկնապահ Ռուբեն իշխանը հայոց նոր պետականություն ստեղծեց Կիլիկիայում: Տեղի հայերի աջակցությամբ տիրանալով Լեռնային Կիլիկիայի Բարձրբերդ, Կոպիտառ ու Կոռոմոզոլ (Կոլիմոզոլ) բերդերին՝ նա 1080 թ-ին թոթափեց Բյուզանդիայի գերիշխանությունը և հիմնեց անկախ ու ընդարձակ  իշխանություն: Ռուբենի ավագ որդի Կոստանդին Ա-ն սելջուկյան թյուրքերից և բյուզանդացիներից ազատագրեց մի շարք հայաբնակ գավառներ, քաղաքներ ու բերդեր: 1098 թ-ին գրավեց ռազմավարական կարևոր նշանակության Վահկա բերդը և դարձրեց իշխանանիստ կենտրոն: Լեռնային Կիլիկիայում ձևավորված Ռուբինյան պետության հետագա գոյատևման համար կարևոր էր Դաշտային Կիլիկիայի գրավումը։ Անհրաժեշտ էր ձեռք բերել գյուղատնտեսության համար կարևոր կենսական տարածքներ և առևտրական ճանապարհների վրա ընկած քաղաքներ, ինչպես նաև Միջերկրական ծովի ափերի նավահանգիստները։ Այդ խնդիրը լուծելու համար Ռուբինյանները պայքարի մեջ մտան Բյուզանդիայի, խաչակիրների և սելջուկների դեմ։ Կոնստադինին հաջորդեց նրա որդի ՝ Թորոս Ա-ն։ Նա Կիլիկյան Հայաստանի սահմանները ընդարձակեց դեպի հարավ, 1104թ. գրավեց Սիսը և Անավարզա քաղաքները ՝ դարձնելով վերջինիս մայրաքաղաք։
3. 
Հայաստանի 3-րդհանրապետությանկազմավորումըևամրապնդումը

1991թ. սեպտեմբերի 21-ին խորհրդարանը որոշեց հանրապետության տարածքում անցկացնել հանրաքվե ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս գալու և անկախանալու նպատակով։ Հանրաքվեի արդյունքների հիման վրա 1991թ. սեպտեմբերի Հայաստանը հռչակվեց անկախ պետություն։ Այսպիսով՝ իրականացավ անկախություն ձեռք բերելու հայ ժողովրդի երազանքը։

1991թ. հոկտեմբերի 16-ին Հայաստանում առաջին անգամ անցկացվեցին նախագահական համաժողովրդական ընտրություններ։ Ձայների ճնշող մեծամասնությամբ հանրապետության նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, իսկ փոխնախագահ՝ Գագիկ Հարությունյանը։

Անկախության ուղին բռնած հանրապետությանը ու նրա նորընտիր ղեկավարությանը ծանր փորձություններ էին սպասում։ Հայաստանը փաստորեն կտրվել էր տնտեսական նախկին համակարգից։ 1991թ.

նոյեմբերին հերթական անգամ փակվեց Ադրբեջանից եկող գազամուղը։ Սկսվեց Հայաստանի էներգետիկ շրջափակումը, բնակչությունը զրկվեց ջեռուցումից, ընդհատվեց երկաթուղային կապը‚ տնտեսությունը կանգնեց կազմալուծման լուրջ վտանգի առաջ:

1991թ. դեկտեմբերի 8-ին Մինսկի մոտակայքի Բելովեժսկ բնակավայրում երեք սլավոնական հանրապետությունների` Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Բելառուսի ղեկավարները ստորագրեցին ԽՍՀՄ-ի գոյությունը դադարեցնելու համաձայնագիր:

1991թ. դեկտեմբերի 21-ին Ղազախստանի մայրաքաղաք Ալմա-Աթայում 11 ինքնիշխան պետություններ բացի Վրաստանից և մերձբալթյաներեք հանրապետություններից, ստորագրեցին համաձայնագիր ԱՊՀ ստեղծման մասին։ Դրանով իրականացան ԽՍՀՄ-ի փլուզումը և հանրապետությունների անկախությունը։ Այսպիսով, ազգային ժողովրդավարական շարժումով ոտքի կանգնած հայ ժողովուրդը հռչակեց իր անկախ պետականությունը։

                                                    Թերթիկ  15.1. Հայաստանը՝ԱշխարհակալտերությունՏիգրան 2-րդՄեծ

Տգրան Մեծի անունը հայտնի է յուրաքանչյուր հայի: 

Մահացել էր հայոց արքան: Արքայազն Տիգրանը պատանդության մեջ էր Պարտևստանում, մյուս կողմից արևմուտքում հզորացել էր Հռոմեական հանրապետությունը: Ք. ա առաջին դարի սկզբներին հայաստանի համար շատ դժվարին իրավիճակ էր: Հռոմն ու Պարտևստանը դաշինք էին կնքել հայաստանը թուլացնելու դարձնելու իրենցից կախված թույլ երկիր: 

Պարթևների մետ գտնվող Տիգրանը կարողացավ ազատվել և Ք. ա. 95 թ-ին վերադարձավ հայրենիք և գահ բարձրացավ: Գահ բարձրանալուց անմիջապես հետո Տիգրանը իր թագավորությանը միաձրեց Ծոփքը: Այնույետև 94 թ նա կնքեց Սև ծովի ափին գտնցող Պոնտոսի հզոր թագավերության հետ և ամրապնդեց իր դիրքերը:
2. Հայկականմշակույթը 10-14-րդդարերումԿրթականհամակարգըՊատմագրությունը

Հայաստանը հարուստ և հին մշակույթ ունի: Առաջին տեղում է` գորգագործություն ու կարպետագործությունը: Միջին դարեչում հայ առեվտրակները տաչբեր երկրներ են առտահանել բազմատեսակ կարպետներ եվ գորգեր: 13-րդ դարի իտալացի ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն եղել է հայաստսնում: Իր րղեգրություներում խոսելով հայերի մասին` նշանավոր ճանապարհորդը գրում . «Նրանք հյուսում են աշխարհի ամենագեղեցիկ գորգերը»: Գորգերի ներկերը ամբողջը բնական էրօրինակ` որդան կարմիրը, որը կոչվել է «արքայական ծիրանի» անվամբ, քանի որ դրանով էին ներկում արքայական հանդերձները
3Հայաստանիերրորդհանրապետությանանկախությանգործընթացը

                                                     Թերթիկ 16.1. ՊայքարթագավորականիշխանությանպահպանմանհամարԱրշակ 2-րդՊապթագավոր

Առշակ թագավորի կառավարման սկզբնական շրջանի խաղաղությունը, սակայն, շուտով ընթատվում է: Պարսից բազմաքանակ զորքերը ներխուժում են հայաստան, բայց չեն կարողանում ախթել հայոց զորքին: Շապուհ արքան դիմում է խորամանկության, քանի որ չեր կարեղանում հախթել հայերին: 

Նա իր մոտ է կանչում Արշակ 2-ին, իբրթե համաձայնություն ստանալու համար: Արշակ 2ը խուսափելով հայրենի երկրի հետագա ավերումից ստիպված է լինում գնալ պարսկաստան: 

Արշակ 2ի փոխարեն գահ է բարձրանում նրա որդին` Պապը: Գահ բարձրանալուց անմիջապես հետո Պապ թաֆավորը ձեռնամոխ է լինուն երկրի անկախության ամրապնդմանը: Շապուհ 2ը ստիպված էր հաշտության պայմանագիր կնքել և  ճանաչել մեծ հայքի անկախությունն ու Պապի գահակալությունը: 

Երկրի ներքին կյանքի կարքավորման բանակի հզորացման համար Պապ թագավորը դիմում է կտրուկ միջոցների: Հայոց արքայի ինքնուրույն գործողությունների շնորհիվ սկսեց աճել երկրի բնակչիթյինը, իսկ հայոց բանակի թիվը հասավ 90 հազարի: Բայց դա դուր չեր գալիս Հռոմեական կայսրությանը: Ի վերջո 374թ-ին հայաստանում հռոմեական զորքերի զորավարը որ կեղծաբարաբար բարեկամ էր ձևանում կայսեր հանձնարարությամբ խնջույքի է հրավիրում պապին և սպանում: 


2. 
ՀայազատագրականպայքարիվերելքըԻսրայելՕրի

Հակոբ Ջուղայեցին 1980 թվականին մահանում է, և պատվիրակությունը Կոստանդնուպոլիսից ձեռնունայն վերադառնում է Հայաստան։ Սակայն պատվիրակներից Իսրայել Օրին հայ վաճառականների հետ ուղևորվում է Վենետիկ, ապա՝ Ֆրանսիա։ Այնտեղ մտնելով զինվորական ծառայության՝ ստանում է սպայի աստիճան։ Այնուհետև տեղափոխվում է Գերմանական ազգի սրբազան հռոմեական կայսրություն, հաստատվում Դյուսելդորֆ քաղաքում։ Նա ծառայություն է անցնում կայսրընտիր իշխան Հովհան Վիլհելմի մոտ։


3. ՀՀհռչակումըԲաթումիպայմանագիրը                                                      Թերթիկ  17.

1. ՊայքարպետականությանպահպանմանհամարՍմբատ 1-ինԱշոտ 2-րդԵրկաթ

Աշոտ Բագրատունուն հաջորդեց որդին` Սմբատ Ա-ն։ Սմբատը թագավորական թագ տվեց վրաց Ատրներսեհ (Ադառնասե) իշխանին և Հայոց Արևելից կողմերի Համամ իշխանին, իսկ իրեն հռչակեց «Տիեզերակալ, թագավոր Հայոց և Վրաց»։ Արտաքին քաղաքականությունը իրականացնելու և միջազգային հարաբերությունների ոլորտում հավասարակշռության հասնելու նպատակով 893 թվականին բարեկամության և առևտրական նոր պայմանագիր կնքեց Բյուզանդիայի կայսր Լևոն Իմաստասերի հետ։ Արագածոտն գավառի Դողս գյուղի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում արաբները պարտություն կրեցին։
Աշոտ Երկաթը ոչնչացրեց կամ դուրս վռնդեց երկրի կարևոր բերդերում ամրացած արաբական զորագնդերը։ Հայ իշխաններն աստիճանաբար համախմբվեցին Աշոտ Երկաթի շուրջը։ 921 թվականին Աշոտ Բ-ն իր փոքրաթիվ զորաջոկատով ամրացավ Սևանա կղզում։ Արաբական զորքերի հրամանատար Բեշիրը զորքեր կուտակեց Սևանա լճի ափին, փորձեց գրավել կղզին։ Սևանի ճակատամարտում արաբները պարտություն կրեցին։ Սևանի հաղթանակից հետո հայկական զորաբանակները Աշոտ Բ-ի և նրա եղբայր Աբաս սպարապետի գլխավորությամբ արաբներից ազատագրեցին կենտրոնական Հայաստանի մեծ մասը։ Այնուհետև նրանք հաղթանակ տարան նաև Թիֆլիսի արաբական ամիրայության նկատմամբ։ Որոշ ժամանակ անց Նիկողայոս պատրիարքը նամակ գրեց հայոց Հովհաննես Դրասխանակերտցի կաթողիկոսին, որից հետո Աշոտ Բ-ն մեկնեց Կոստանդնուպոլիս և դաշինք կնքեց Կոստանդին Ծիրանածին կայսեր հետ։ 922 թվականին խալիֆը Աշոտ Բ-ին թագ ուղարկեց և ճանաչեց նրան Հայաստանի շահնշահ, այսինքն՝ արքայից արքա։

Բագրատունիների գերագահությունն ընդունեցին ոչ միայն արաբ ամիրաները, այլև կենտրոնախույս հայ իշխանները, այդ թվում` Գագիկ Արծրունին, ով բավարարվեց Վասպուրականի թագավոր տիտղոսով։ Հայոց թագավորները, որ շարունակում էին կրել «Տիեզերակալ, թագավոր Հայոց և Վրաց» տիտղոսը, շարունակեցին պահպանել իրենց իշխանության ներքո այսրկովկասյան երկրները մինչև հայոց Գագիկ Ա թագավորի գահակալության վերջը:


2. 1826-28
թթռուսպարսկականպատերազմըԹուրքմենչայիպայմանագիրը
3. 
Հայաստանիերրորդհանրապետությանմիջազգայինդրությունը

                                                  Թերթիկ 18.

1. 
ԲագրատունյացՀայաստանիվերելքը 10-րդդարիերկրորդկեսինև 11-րդդարիսկզբինԱնին՝մայրաքաղաք.
2. 
ՀայկականհարցըԲեռլինիվեհաժողովում
3. 
Հայաստանի 3-րդհանրապետությանկազմավորումըևամրապնդումը

1991թ. սեպտեմբերի 21-ին խորհրդարանը որոշեց հանրապետության տարածքում անցկացնել հանրաքվե ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս գալու և անկախանալու նպատակով։ Հանրաքվեի արդյունքների հիման վրա 1991թ. սեպտեմբերի Հայաստանը հռչակվեց անկախ պետություն։ Այսպիսով՝ իրականացավ անկախություն ձեռք բերելու հայ ժողովրդի երազանքը։

1991թ. հոկտեմբերի 16-ին Հայաստանում առաջին անգամ անցկացվեցին նախագահական համաժողովրդական ընտրություններ։ Ձայների ճնշող մեծամասնությամբ հանրապետության նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, իսկ փոխնախագահ՝ Գագիկ Հարությունյանը։

Անկախության ուղին բռնած հանրապետությանը ու նրա նորընտիր ղեկավարությանը ծանր փորձություններ էին սպասում։ Հայաստանը փաստորեն կտրվել էր տնտեսական նախկին համակարգից։ 1991թ.

նոյեմբերին հերթական անգամ փակվեց Ադրբեջանից եկող գազամուղը։ Սկսվեց Հայաստանի էներգետիկ շրջափակումը, բնակչությունը զրկվեց ջեռուցումից, ընդհատվեց երկաթուղային կապը‚ տնտեսությունը կանգնեց կազմալուծման լուրջ վտանգի առաջ:

1991թ. դեկտեմբերի 8-ին Մինսկի մոտակայքի Բելովեժսկ բնակավայրում երեք սլավոնական հանրապետությունների` Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Բելառուսի ղեկավարները ստորագրեցին ԽՍՀՄ-ի գոյությունը դադարեցնելու համաձայնագիր:

1991թ. դեկտեմբերի 21-ին Ղազախստանի մայրաքաղաք Ալմա-Աթայում 11 ինքնիշխան պետություններ բացի Վրաստանից և մերձբալթյաներեք հանրապետություններից, ստորագրեցին համաձայնագիր ԱՊՀ ստեղծման մասին։ Դրանով իրականացան ԽՍՀՄ-ի փլուզումը և հանրապետությունների անկախությունը։ Այսպիսով, ազգային ժողովրդավարական շարժումով ոտքի կանգնած հայ ժողովուրդը հռչակեց իր անկախ պետականությունը։

                                               Թերթիկ 19.

1. 
Հայկականմշակույթը 10-14-րդդարերումԿրթականհամակարգըՊատմագրությունը

Հայաստանը հարուստ և հին մշակույթ ունի: Առաջին տեղում է` գորգագործություն ու կարպետագործությունը: Միջին դարեչում հայ առեվտրակները տաչբեր երկրներ են առտահանել բազմատեսակ կարպետներ եվ գորգեր: 13-րդ դարի իտալացի ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն եղել է հայաստսնում: Իր րղեգրություներում խոսելով հայերի մասին` նշանավոր ճանապարհորդը գրում . «Նրանք հյուսում են աշխարհի ամենագեղեցիկ գորգերը»: Գորգերի ներկերը ամբողջը բնական էրօրինակ` որդան կարմիրը, որը կոչվել է «արքայական ծիրանի» անվամբ, քանի որ դրանով էին ներկում արքայական հանդերձները
2. 
ԶինվածպայքարըԱրցախումևՍյունիքում

Արցախում

Արցախի ուժերը 1724 թվականին թուրքական զորքերի դեմ գործելու մասին համաձայնագիր կնքեցին գանձակի մահմեդականների հետ։ Հուսադրող էր ազգային գործիչ Իվան Կարապետի ժամանումը Ռւոսաստանից պայքարին օժանդակելու խոստումներով։ 1725թ․ թորք․ 3 զզորամասեր ներխուժեցին Վարանդա գավառ։ Կորուստներից խոսափելու համար մելիքները դիմեցին հնարամտության և շուրջ 6000 թուրք զինվորների տեղավորելով հայակական գյուղերում հայ ինքնապաշտամանակն ուժերը գիշերային հանկարծակի գրոհով ոչնչացրեցին նրանց՝ ինչը բարձրացրեց հայերի ինքնավսահությունը և մարտունակությունը։ Անհաջող էր նաև արցախի դեմ թուրքական հարցակումը 1726 թ․ շուշին գրավելու փորձերը հաջողույթյուն չունեցան։ Մարտերը տևեցին 8 օր, 800 զոհ տալով թուրքերը նահանջեցին։ 1728 թ․ մահացավ գանձասարիի կաթողիկով Եսայի – Հասան Ջալալյան 

Արցախի զինված պայքարը ոգեշնչող դեր ունեցավ հետագա սերունդների հաամար ՝ հավատ ներշնչելով սեփական ուժերի նկատմամբ։  

Կարճ ժամանակում թե սյունիքում, և՛ թե արցախում վերականգնվեց հայաստանի ինքնիշխանությունը։ 

Սյունիքում

1677 թվականին կաթողիկոս Հակոբ Դ Ջուղայեցին Էջմիածնում գումարում է գաղտնի ժողով, որին մասնակցում էին հոգևոր ու աշխարհիկ 12 գործիչներ, այդ թվում՝ Սյունիքի ու Արցախի մելիքներից ոմանք[3]։ Եվրոպական պետությունների օգնությանը դիմելու նպատակով կազմված պատվիրակությունը 1678 թվականի վերջերին Հակոբ Ջուղայեցու գլխավորությամբ հասնում է Կոստանդնուպոլիս։ Այդտեղ երկու տարի անց հիվանդությունից մահանում է Հակոբ Ջուղայեցին։ Պատվիրակության հետ մեկնած Իսրայել Օրին, ճանապարհվում է Իտալիա, ապա Ֆրանսիա, որտեղ անցնում է զինվորական ծառայության։ Այնուհետև տեղափոխվում է Գերմանիա, հաստատվում Դյուսելդորֆ քաղաքում։ Օրին տեղի իշխան Հովհան Վիլհելմի հետ քննարկում է Հայաստանի ազատագրության հարցը, որից հետո այցելում է Հայաստան՝ տեղում իրավիճակին ծանոթանալու և բանակցություններ վարելու համար[4]։
3. Հայ ժողովուրդը Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին


                                             Թերթիկ  20.

1. Հայոց թագավորության հռչակումը Կիլիկիայում: Լևոն 1-ին Մեծագործ.

Բագրատունյաց թագավորության անկումից հետո Փոքր Ասիայի հարավ-արևելքում ՝ Կիլիկիայում, առաջացավ հայկական նոր պետականություն։ Կիլիկիան հարավից սահմանակից էր Միջերկրական ծովին, հյուսիսում նրա սահմանները հասնում էին մինչև Տավրոսի լեռները։ Վաղ ժամանակներից սկսած ՝ հայերը բնակություն են հաստատել Կիլիկիայում։ 11-րդ դարի երկրորդ կեսին հայերը մեծամասնություն էին կազմում Կիլիկիայում, ուր ապրում էին նաև հույները, ասորիները և արաբները։ Հայկական պետական կազմավորումներից ամենակենսունակը եղավ Ռուբինյան իշխանությունը։ Իշխանապետության հիմնադիր-իշխանը Ռուբեն Ա-ն  է: Նրա անունով իշխանապետությունը կոչվում է Ռուբինյանների: Անիի Բագրատունյաց թագավորության անկումից մի քանի տասնամյակ անց Բագրատունի վերջին թագակիր Գագիկ Բ-ի թիկնապահ Ռուբեն իշխանը հայոց նոր պետականություն ստեղծեց Կիլիկիայում: Տեղի հայերի աջակցությամբ տիրանալով Լեռնային Կիլիկիայի Բարձրբերդ, Կոպիտառ ու Կոռոմոզոլ (Կոլիմոզոլ) բերդերին՝ նա 1080 թ-ին թոթափեց Բյուզանդիայի գերիշխանությունը և հիմնեց անկախ ու ընդարձակ  իշխանություն: Ռուբենի ավագ որդի Կոստանդին Ա-ն սելջուկյան թյուրքերից և բյուզանդացիներից ազատագրեց մի շարք հայաբնակ գավառներ, քաղաքներ ու բերդեր: 1098 թ-ին գրավեց ռազմավարական կարևոր նշանակության Վահկա բերդը և դարձրեց իշխանանիստ կենտրոն: Լեռնային Կիլիկիայում ձևավորված Ռուբինյան պետության հետագա գոյատևման համար կարևոր էր Դաշտային Կիլիկիայի գրավումը։ Անհրաժեշտ էր ձեռք բերել գյուղատնտեսության համար կարևոր կենսական տարածքներ և առևտրական ճանապարհների վրա ընկած քաղաքներ, ինչպես նաև Միջերկրական ծովի ափերի նավահանգիստները։ Այդ խնդիրը լուծելու համար Ռուբինյանները պայքարի մեջ մտան Բյուզանդիայի, խաչակիրների և սելջուկների դեմ։ Կոնստադինին հաջորդեց նրա որդի ՝ Թորոս Ա-ն։ Նա Կիլիկյան Հայաստանի սահմանները ընդարձակեց դեպի հարավ, 1104թ. գրավեց Սիսը և Անավարզա քաղաքները ՝ դարձնելով վերջինիս մայրաքաղաք։
2. 1828-29
թթռուսթուրքականպատերազմըԱդրիանապոլսիպայմանագիրը
3. 
Հայաստանիերրորդհանրապետության  անկախությանգործընթացը
1990 
թօգոստոսի 23-ինԳերագույնխորհուրդըընդունեցՀռչակագիրՀայաստանիանկախությանմասին

1991 թ. սեպտեմբերի 21-ին կայացած հանրաքվեի մասնակիցների բացարձակ մեծամասնությունը արտահայտվեց անկախության օգտին: Սեպտեմբերի 23-ին Գերագույն խորհուրդը Հայաստանի Հանրապետությունը հռչակեց անկախ պետություն: 

1991 թ. դեկտեմբերի 21-ին Խորհրդային տարածքում դադարեց ԽՍՀՄ-ի գոյությունը: 1995 թ. հուլիսի 5-ի հանրաքվեով ընդունվեց երկրի հիմնական օրենքը` Սահմանադրությունը, հաստատվեց բազմակուսակցական համակարգ: Օրենքներ ընդունվեցին պետական խորհրդանիշների և օրհներգի մասին: 1992 թ. Մարտի 3-ից Հայաստանը դարձավ Միավորված Ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ), իսկ 2001 թ. հունվարից՝ Եվրախորհրդի անդամ: 

English | 25.05.22

  1. She works as a cleaner at the hospital.
  2. I have designed several software packages.
  3. She gained her experience working as a consultant.
  4. We planned the event the day before it happened.
  5. They are promoting their product on Facebook so lots of people will see it.
  6. I trained as a doctor at university.
  7. I need an assistant to organise my meetings.
  8. It requires efficiency, hard work and patience to manage a hotel.
  9. We need to develop our marketing plans.
  10. You must ensure the work is finished by Monday.
  11. Liaise with the manager before you start work.
  12. The company produces luxury cars.
  13. You need to identify your strengths.
  14. The engineers maintain the heating system.
  15. You will be supervised during your training.
  16. He has demonstrated he can work in a team.

Տիեզերքի կառուցվածքը և էվոլյուցիան

1.Քվազարներ:

Տիեզերքի հանելուկային օբյեկտներից են 1960թ. հայտնագործված էլեկտրամագնիսական հզոր ճառագայթման արտագալակտիկական (մեր գալակտիկայից դուրս) ռադիոաղբյուրները ՝ քվազարները, որոնք նույնիսկ «Հաբլ» տիեզերական աստղադիտակով արված լուսանկարներում աստղանման են երևում։ Քվազարների պայծառությունը փոփոխական է, որն էլ հնարավորություն է տալիս գնահատելու նրանց չափերը ՝ գրեթե մեկ լուսատարի: Դրանք տիեզերքի ամենահեռու օբյեկտներն են, որոնց շարժման արագությունները մոտ են լույսի արագությանը: Նրանք մեզ են ներկայանում այնպիսին, ինչպիսին եղել են տիեզերքի առաջացման ամենավաղ շրջանում: Քվազարների ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս աստղագետներին տեղեկանալու տիեզերքի անցյալի մասին, երբ անգամ գոյություն չուներ Արեգակնային համակարգը։ Ըստ ժամանակակից պատկերացումների՝ քվազարները շատ հեռու և նոր ծնվող գալակտիկաների ակտիվ միջուկներ են։

2.Մետագալակտիկա:

Աստղագիտական ժամանակակից մեթոդներն ու դիտողական տեխնիկան հնարավորություն են ընձեռնում ուսումնասիրելու, դիտելու ոչ թե ամբողջ տիեզերքը, այլ նրա մի մասը։ Դա Մետագալակտիկան է՝ դիտումների համար առավելագույն մատչելի տիրույթը։

Մետագալակտիկան նախ և առաջ գալակտիկաների աշխարհն է, և մեր գալակտիկան` Ծիր Կաթինը միակը չէ։ Կան միլիարդավոր գալակտիկաներ, որոնք և՛ արտաքին տեսքով, և՛ չափերով խիստ տարբերվում են իրարից:

Ամերիկացի նշանավոր աստղագետ Էդվին Հաբլը 1926թ. կանոնակարգել է գալակտիկաների դիտվող բազմազանությունը ՝ նրանց դասակարգելով ըստ արտաքին տեսքի ու կառուցվածքի։ Նա առանձնացրել է երեք հիմնական տեսակ` էլիպսաձև, պարույրաձև և անկաոն գալակտիկաներ։

3.Հաբլի օրենքը:

Հաբլը հայտնագործել է մի օրենք, ըստ որի` գալակտիկաները հեռանում են մեզանից: Մաթեմատիկորեն Հաբլի օրենքն արտահայտվում է

V=Hr

բանաձևով, որտեղ V-ն գալակտիկայի տեսագծային, այսինքն ՝ դիտման ուղղությամբ շարժման արագությունն է, r-ը՝ մինչև գալակտիկա հեռավորությունը, իսկ H-ը ՝ Հաբլի հաստատունը, որի ներկայում ընդունված արժեքը 70 կմ/Մպկ․վ է, այսինքն՝ 1 Մպկ հեռավորությամբ գալակտիկաներն իրարից հեռանում են 70 կմ/վ արագությամբ։

4. Տիեզերքի առաջացման Մեծ պայթյունի վարկածը:

Համաձայն ժամանակակից տիեզերաբանական մոդելի` տիեզերքն առաջացել է այսպես կոչված Մեծ պայթյունի հետևանքով, որից էլ սկսվել է տիեզերքի ընդարձակումը:

Տիեզերքի առաջացումը գերբարձր խտության վիճակից անվանում են Մեծ պայթյուն, իսկ դրա վրա հիմնված մոդելը ՝ Մեծ պայթյունի մոդել։ Համաձայն այդ մոդելի տիեզերքի առաջացումն ու զարգացումն ընթացել են հետևյալ կերպ։ Անցյալում աստղերի, գալակտիկաների և միջգալակտիկական գազի բաղադրության մեջ մտնող նյութն ունեցել է բոլորովին այլ հատկություններ: Ամենավաղ շրջանում այն ունեցել է չափազանց մեծ խտություն (1015կգ/մ3), շատ բարձր ջերմաստիճան (1012Կ) և զբաղեցրել է աներևակայելի փոքր ծավալ։ Տիեզերաբանության մեջ տիեզերքի այդ վիճակն անվանում են եզակի: Խտության ու ջերմաստիճանի հետագա նվազումը հանգեցրել է տիեզերքի ընդարձակման, և այն սկսել է սառչել: Գնահատականների համաձայն, երբ ջերմաստիճանը նվազել է 2 անգամ, ընդարձակման, բնութագրական ժամանակը կազմել է վայրկյանի հազար երորդական մասը: Մեծ պայթյունի մոդելի օգտին են խոսում հետևյալ դիտողական տվյալները՝ Հաբլի օրենքը և այսպես կոչված մնացուկային (ռելիկտային), ճառա գայթումը, որի գոյությունը տեսակա նորեն կանխատեսել է ֆիզիկոս-տեսաբան Գեորգի Գամովը 1948թ.: Համաձայն նրա հաշվարկների` մեծ էներգիայով էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը, որը եղել է վաղ տիեզերքում ընթացող միջուկային ռեակցիաներում, պահպանվել է մինչ օրս: Տիեզերքի ընդարձակմանը զուգընթաց այդ ճառագայթումը հավասարաչափորեն լցրել է ողջ տարածությունը և դրանով իսկ ստեղծել էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ընդհանուր ֆոն (ֆոնային ճառագայթում), որին համապատասխանող ջերմաստիճանը պետք է լինի բացարձակ զրոյին մոտ` 1-10Կ և այլ դիտողական տվյալներ։

English | 18.05.22

Match the words with the definitions.

Clever and quick to learn – bright

Describes someone who is serious and makes you follow the rules – strict

Not interesting or exciting – boring

Having lots of ideas and enthusiasm; energetic and forceful – dynamic

Describes someone who likes to meet and spend time with other people – sociable

If an adult is childish, they behave badly like a child – childish

Nervous and uncomfortable with other people – shy

Relaxed and not easily upset or worried – easygoing

Very intelligent – brilliant

Describes a person who becomes angry and annoyed easily – bad tempered

Helpful and thinking of other people’s feelings – kind

Describes someone who is rude and unkind – strict

Easily annoyed by someone’s actions or mistakes or because you have to wait – impatient

Not willing to work or use any effort – lazy

Not taking or showing enough care or attention – careless

Having a strong wish to be successful, powerful or rich – ambitious

Humorous, causing laughter – funny